معرفی صفر(۰)
اگر آموزش اعداد را برای شاگردان صنف اول از صفر(۰) شروع کنیم، ممکن است تدریس به چالش کشیده شود چون درک مفهموم صفر در آغاز برای شاگردان کمی مشکل به نظر میرسد. بناً صفر را بهتر است بعد از فراگیری عدد نُه آموزش داد.
در این درس تلاش نمودهایم تا تعداد از فعالیتهای آموزشی را به معرفی بگیریم که میتوانیم برای آموزش عدد صفر با شاگردان اجرا کنیم.
اهداف آموزشی درس قرار ذیل میباشند:
- شاگرد مفهوم هیچ چیزی و یا خالی بودن را تشخیص داده و آن را با عدد صفر(۰) ارتباط دهد.
- شاگرد بتواند عدد صفر را در بین اعداد صفر الی نُه (۰-۹) تشخیص و شناسایی کند.
- شاگرد بتواند فرق بین داشتن یک یا چند چیز و نداشتن هیچ چیزی (صفر) را بیان کند.
مواد و وسایل مورد نیاز برای اجرای فعالیتهای مرتبط با این درس قرار ذیل میباشند:
- بشقاب و مهره(بجای مهره میتوانیم از دانههای لوبیا یا سنگچِل استفاده نماییم).
- کارتهای پروانه و کارت عدد صفر(۰).
فعالیت انگیزشی برای آغاز درس:
معلم در یک بشقاب ۵ دانه مهره میگذارد و فعالیت را قرار ذیل پیش می برد:
معلم از شاگردان میپرسد: در بشقاب چند دانه مهره را مییبند؟ مانند: (تصویر ۱۷)
شاگردان: ۵ دانه مهره.
سپس معلم بشقاب خالی را به شاگردان نشان میدهد و میپرسد. حال در بشقاب چند دانه را میبینید؟ مانند: (تصویر ۱۸)
شاگردان: هیچ چیزی، بعداً معلم توضیح میدهد که شاگردان عزیز! در ریاضی نیز معادل کلمه هیچ چیزی، عددی است بنام صفر(۰) یعنی هیچ را در ریاضی صفر میگویند و کارت عددی را که صفر در آن نوشته شده را به شاگردان نشان میدهد.
نکته: هر چند صفر در زمینه شمارش، نشان دهنده نبودن چیزی است(مثلاً: صفر سیب)، اما به عنوان یک عدد در ریاضیات، یک موجودیت کاملاً مشخص و ضروری است. در واقع صفر هیچ نیست، بلکه صفر مانند ۱، ۲،… یک عدد است که میتوان عملیات حسابی مختلفی را روی آن انجام داد (جمع، تفریق، ضرب). «هیچ چیز» یک مفهوم یا یک وضعیت است، در حالی که «صفر» یک مقدار است. اما برای تفهیم مفهوم عدد صفر با درنظرداشت سویه شاگردان، از عبارتهای هیچ چیزی استفاده شده است. همانطوریکه اشاره شد، وجود صفر برای نوشتن اعداد بزرگتر و درک مقدار آنها در سیستم دها و صدها… اساسی است. بدون صفر، ما قادر به نوشتن اعدادی مانند ۱۴۰۴ یا ۲۰۲۵ به روش کارآمد فعلی نبودیم. همچنان در فیزیک و انجنیری به عنوان یک مرجع عمل میکند(صفر یک نقطه مرجع است). مثلاً صفر درجه سانتیگراد، یک درجه حرارت مشخص است که نقطه انجماد آب را نشان میدهد. یا صفر در متر نشان دهنده یک موقعیت خاص است که اندازهگیریها از آنجا شروع شدهاند.
فعالیت آموزشی۱: روی تخته ۹ عدد پروانه نصب میکنیم و از شاگردان میخواهیم که حساب کرده و بگویند که چند پروانه روی تخته نشستهاند؟ مانند: (تصویر ۱۹)
شاگردان پاسخ می دهند: ۹ پروانه، بعد معلم یکی یکی پروانهها را از تخته جدا میکند و با شاگردان یکجا مرور مینماید؛ از ۹ پروانه یکی پرید، چند تا ماند؟ ماند ۸، از ۸ پروانه یکی پرید، ماند چند؟ ماند ۷ از ۷ پروانه یکی پرید|، ماند چند؟ ماند۶، ۵، ۴، ۳، ۲، ۱ و ماند هیچ؛ یعنی ماند صفر و کارت عدد صفر را به شاگردان نشان میدهد. مانند: (تصویر۲۰)
در این فعالیت ضمن اینکه شاگردان مفهوم عدد صفر را میدانند، درضمن شمارش اعداد برای آنها تکرار شده و همچنان مفهوم کم کردن و یا تفریق را نیز میاموزند. در اخیر معلم میپرسد که کی میتواند عدد صفر را بنویسد؟ نوشتن عدد صفر را هم با شاگردان تمرین می نماید.
فعالیت آموزشی۲: یک قوطی خالی، اما در ۹ تا قوطی دیگر به ترتیب از ۱ الی ۹ مهره میندازیم و آنها را به طور غیرمنظم روی میز میگذاریم. از شاگردان میخواهیم تا یکی یکی آمده یک قوطی را بردارد، مهرهها را حساب کند و تعداد را روی تخته بنویسد. قابل یادآوری است هرگاه کسی قوطی خالی را برنداشت معلم سوال میکند که این قوطی را چرا کسی انتخاب نکرده؟ داخل این چند مهر است؟ هیچ مهرهای نیست! پس هیچ یعنی چی؟ مانند: (تصویر۲۱).
در این ویدیو نیز فعالیتهای آموزشی مرتبط با عدد صفر، عملاً اجرا شدهاند.