روش تدریس یادگیری تعاونی (Cooperative Learning Method)
تعاون و همکاری در آموزش
تعاون و همکاری به معنای با هم کار کردن، مشارکت در انجام فعالیتها و یادگیری از طریق تعامل با دیگران است. در محیط آموزشی، همکاری تنها به انجام یک فعالیت مشترک محدود نمیشود، بلکه فرایندی است که طی آن شاگردان با تبادل اندیشه، کمک متقابل و تقسیم مسئولیتها، دانش و مهارتهای خود را گسترش میدهند. یادگیری تعاونی بر این اصل استوار است که افراد میتوانند در کنار یکدیگر بهتر و عمیقتر بیاموزند.
به اساس دیدگاه پژوهشگر فرانسوی سیلونکوناک (Sylvain Connac)، در عرصه آموزش، چهار نوع همکاری وجود دارد.
همکاری به معنای کمک کردن
نخستین مفهوم، همکاری به معنای کمک و حمایت است. در این حالت، یک شاگرد به همصنفی خود در حل یک سوال، رفع یک مشکل یا درک بهتر یک موضوع درسی یاری میرساند. این نوع همکاری معمولاً یکطرفه است؛ یعنی شاگردی که تسلط بیشتری بر موضوع دارد، نقش حمایتکننده را بر عهده میگیرد و تلاش میکند همصنفی خود را در مسیر یادگیری هدایت کند.
همکاری متقابل (یادگیری از یکدیگر)
دومین مفهوم، همکاری متقابل است. در این شیوه، کمک تنها از سوی یک نفر صورت نمیگیرد، بلکه همه اعضای گروه به یکدیگر کمک میکنند. شاگرد در بعضی موضوعات آموزش میدهد و در موضوعات دیگر از هم گروهیهای خود یاد میگیرد. بنابراین، همه افراد هم زمان نقش یادگیرنده و آموزشدهنده را بر عهده دارند و یادگیری از طریق تعامل و تبادل تجربه شکل میگیرد.
یکی از نمونههای این نوع همکاری، تدریس همسالان یا همیاری آموزشی است. در این روش، هنگامی که یکی از شاگردان مطلبی را بهتر درک کرده باشد، بهطور موقت نقش یک معلم خصوصی را برای همگروهی خود ایفا میکند و مفهوم را برای او توضیح میدهد. شاگرد دیگر نیز مانند یک یادگیرنده در کلاس خصوصی از این توضیحات بهره میبرد. البته این نقشها دائمی نیست؛ ممکن است در موضوعی شاگرد آموزشدهنده باشد و در موضوعی دیگر همان فرد از همگروهی خود آموزش بگیرد. به همین دلیل، این شیوه انعطافپذیر بوده و در تمام سطوح آموزشی، از دوره ابتدایی تا آموزش عالی، کاربرد دارد.
همکاری بهصورت کار گروهی
سومین مفهوم، کار گروهی است. در این روش، شاگردان در قالب گروههای کوچک و سازمانیافته فعالیت میکنند و برای رسیدن به یک هدف مشترک، وظایف را میان خود تقسیم میکنند. هر عضو مسئول انجام بخشی از کار است و موفقیت نهایی زمانی حاصل میشود که همه اعضا وظایف خود را به درستی انجام دهند.
برای مثال، در درس بیولوژی دو شاگرد مسئول ساختن یک مدل از حجره نباتی میشوند. یکی مسئول طراحی، نقاشی و رنگآمیزی اجزای حجره است و دیگری توضیحات علمی، نامگذاری اعضایی حجره و آمادهسازی اطلاعات مربوط به وظایف هر بخش را بر عهده میگیرد. در پایان، هر دو نفر با تلفیق تلاشهای خود، یک پروژه کامل و منسجم ارائه میکنند.
تعاون بهعنوان یک رویکرد آموزشی
چهارمین و کاملترین مفهوم، همکاری بهعنوان یک رویکرد آموزشی است. در این دیدگاه، همکاری صرفاً یک فعالیت گروهی نیست، بلکه بخشی از طراحی آموزشی محسوب میشود. معلم شرایط، اهداف و فعالیتهای یادگیری را برنامهریزی میکند و نقش هدایتکننده و تسهیلکننده را بر عهده دارد. در مقابل، شاگردان با گفتوگو، تبادل نظر، حل مسئله و انجام فعالیتهای مشترک، به ساختن دانش و درک عمیقتر مفاهیم میپردازند.
از نگاه تربیتی ضربالمثل «اتحاد قدرت است.» بهخوبی اهمیت این موضوع را بیان میکند. زمانی که شاگردان تواناییها و دانش خود را با یکدیگر به اشتراک میگذارند، میتوانند فعالیتهایی را انجام دهند که بهتنهایی از عهده آن برنمیآیند. در نتیجه، همکاری نهتنها کیفیت یادگیری را افزایش میدهد، بلکه انگیزه، احساس تعلق به گروه و موفقیت تحصیلی را نیز تقویت میکند.
آیا همه فعالیتهای آموزشی باید مشارکتی باشند؟
با وجود مزایای فراوان یادگیری تعاونی، نباید تصور کرد که تمام فعالیتهای آموزشی باید بهصورت گروهی انجام شوند. هر روش آموزشی هدف و کاربرد خاص خود را دارد.
برای مثال، هنگام معرفی یک مبحث جدید یا ارائه مفاهیم اساسی، معمولاً معلم نقش اصلی را در انتقال دانش ایفا میکند و شاگردان بیشتر شنونده هستند. همچنین در ارزیابی ها، ارزشیابیها و برخی تمرینهای فردی، لازم است هر شاگرد بهصورت مستقل فعالیت کند تا میزان یادگیری و توانایی شخصی او بهدرستی سنجیده شود.
در مقابل، زمانی که انجام یک فعالیت نیازمند تبادل نظر، حل مسئله، انجام پروژه یا تولید یک محصول مشترک باشد، همکاری و یادگیری تعاونی بهترین گزینه است. در چنین شرایطی، شاگردان با استفاده از تواناییهای یکدیگر، سریعتر، عمیقتر و مؤثرتر یاد میگیرند و به نتایجی دست مییابند که شاید بهتنهایی امکانپذیر نباشد.
