افغانستان و آسیب‌پذیری در برابر تغییرات اقلیمی
بر اساس شاخص ND-GAIN، افغانستان یکی از کشورهای بسیار آسیب‌پذیر در برابر تغییرات اقلیمی است. در رتبه‌بندی سال ۲۰۲۴، افغانستان امتیاز آسیب‌پذیری ۰٫۶۱۲ را بدست آورده و در میان ۱۹۰ کشور، در رتبه ۱۸۱ قرار گرفته است. بر اساس این شاخص، افغانستان دهمین کشور آسیب‌پذیر جهان محسوب می‌شود، که قرار ذیل می‌باشد.
الف) پیامدهای اجتماعی و معیشتی آسیب‌پذیری اقلیمی در افغانستان:
- مهاجرت و آوارگی اقلیمی: خشک‌شدن چشمه‌ها و زمین‌های زراعتی در ولایاتی مانند هرات، بادغیس و فراه باعث آوارگی هزاران خانواده و کوچ اجباری آن‌ها به حاشیه شهرها شده است.
- تهدید امنیت غذایی: وابستگی بیش از ٪۷۰ مردم افغانستان به زراعت و مالداری باعث شده که با هر دوره خشکسالی، میلیون‌ها نفر با خطر سوءتغذیه و فقر شدید مواجه شوند.
- فشار مضاعف بر زنان و کودکان: در مناطق روستایی، خشک‌شدن منابع آب نزدیک باعث می‌شود زنان و کودکان (به ویژه دختران) روزانه ساعات زیادی را صرف آوردن آب از مناطق دوردست کنند که این امر مانع رفتن کودکان به مکتب می‌شود.
نکته: بر اساس اصل «نابرابری اقلیمی»، کشورهای اصلی صنعتی مؤظف‌اند از طریق صندوق‌های بین‌المللی اقلیم، مانند صندوق مقابله با خسارت و زیان (Fonds pour pertes et dommages)، کمک‌های مالی و تخنیکی لازم را در اختیار کشورهای آسیب‌پذیر قرار دهند تا خسارات و زیان‌های ناشی از تغییرات اقلیمی جبران شود و زیرساخت‌های مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی ایجاد گردد.
فعالیت۳: تحلیل نقشه مخاطرات اقلیمی داخل افغانستان
حالا سوالاتی را با شاگردان مطرح می‌کنیم تا براساس معلومات نقشه‌ها به سوال‌های ذیل پاسخ دهند:
به نظر شما افغانستان به عنوان یک کشور کوهستانی و زراعتی، بیشتر در معرض چه نوع خطرات و حوادث اقلیمی قرار دارد؟ آیا همه مناطق کشور با خطرات یکسانی روبرو هستند؟
۱. سوالات فوق را روی تخته می نویسیم.
۲. به شاگردان ۵ دقیقه وقت داده می‌شود تا پاسخ‌های خود را (مانند خشکسالی، سیلاب، برف‌کوچ، سرما یا گرمای شدید) در گروها مطرح کنند.
۳. پاسخ‌های شاگردان روی تخته یادداشت می‌شوند.
۴. سپس نقشه‌های (۴) و (۵) نمایش داده می‌شوند تا شاگردان حدس‌های خود را با واقعیت‌های روی نقشه مقایسه و ارزیابی کنند. و بعد بصورت مشخص‌تر به سوالات فعالیت (۳) پرداخته شود.
نقشه (۴): این نقشه نشان دهنده مناطق در معرض سیلاب در افغانستان می‌باشد.
توضیح نقشه(۴)
این نقشه میزان بارندگی و مناطق سیل‌زده در افغانستان را نشان می‌دهد. رنگ‌های آبی پررنگ و بنفش نشان‌دهنده شدیدترین بارندگی‌ها (بین ۵۰ تا ۲۵۰ ملی‌متر) در شمال‌شرق و مرکز کشور هستند. نقاط زرد رنگ مناطق دقیق زیر آب رفته یا سیل را مشخص می‌کنند و آمار سمت چپ، خسارات جانی و مالی واردشده را نشان می‌دهد.
نقشه (۵): این نقشه مناطق در معرض خشکسالی را نشان می‌دهد.
توضیح نقشه(۵)
این نقشه شدت خشکسالی در ولایات مختلف افغانستان را بر اساس میزان بارندگی نشان می‌دهد. رنگ سرخ نشان‌دهنده شدیدترین وضعیت خشکسالی(دریافت تنها ۰ تا ۳۰ فیصد بارندگی متوسط)، رنگ نارنجی وضعیت متوسط (۳۰ تا ۵۰ فیصد) و رنگ زرد بارندگی نسبتاً بیشتر(بیش از ۵۰ فیصد) را مشخص می‌کند. دیده می‌شود که ولایات غربی، شمالی و جنوبی بیشتر از همه تحت تاثیر این خشکسالی قرار گرفته‌اند.
سوالات فعالیت ۳
۱. با توجه به نقشه، کدام مناطق افغانستان بیشتر در معرض خشکسالی قرار دارند؟
۲. کدام مناطق بیشتر در معرض سیلاب‌های ناگهانی قرار دارند؟
۳. آیا یک ولایت می‌تواند همزمان با بیش از یک نوع خطر اقلیمی روبرو باشد؟
۴. وضعیت منطقه محل زندگی خود را با توجه به نقشه بررسی کنید. کدام خطر اقلیمی در آن منطقه مهمتر است؟
پاسخ‌های مورد انتظار:
- بر اساس نقشه، مناطق مختلف افغانستان با خطرهای متفاوت اقلیمی روبرو هستند.
- برخی مناطق شمالی، غربی و جنوبی بیشتر با خطر خشکسالی مواجه‌اند؛ مثل خشکسالی هرات در سال گذشته در حالی که برخی مناطق شرقی و مرکزی می‌توانند در معرض سیلاب‌های ناگهانی قرار داشته باشند. مثلا سیلاب‌های سال گذشته در ولایت پروان.
نمونه‌هایی که در نقشه باید بررسی شوند:
- خطر خشکسالی: هرات، فراه، نیمروز، بلخ و جوزجان
- خطر سیلاب‌های ناگهانی: ننگرهار، کنر، پروان و سالنگ‌ها و برخی مناطق مرکزی
سوال: چرا افغانستان آسیب‌پذیر است؟
جواب‌های مورد انتظار از شاگردان بعد از فکر کردن و بحث کردن:
۱. وابستگی به زراعت و مالداری
تغییر در مقدار و زمان بارندگی و افزایش خشکسالی می‌تواند مستقیماً بر تولیدات زراعتی، مالداری و زندگی مردم تأثیر بگذارد.
۲. تغییر منابع آب و یخچال‌های طبیعی
تغییر درجه حرارت و کاهش ذخایر برف و یخ می‌تواند در بلندمدت بر منابع آب کشور تأثیر بگذارد.
۳. خشکسالی‌های متوالی
خشکسالی می‌تواند منابع آب، زراعت، مالداری و امنیت غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
۴. آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها
محدودیت در زیرساخت‌های مدیریت آب و مقابله با حوادث طبیعی می‌تواند خسارات ناشی از سیلاب و خشکسالی را افزایش دهد.