آموزش ضرب زبانی (ضرب ذهنی)
جدول ضرب یکی از مهارتهای اساسی در ریاضی است که یادگیری درست آن، زمینه را برای انجام محاسبات ذهنی و ضرب اعداد بزرگتر فراهم میسازد. بنابرین توصیه میشود جدول ضرب تنها از طریق حفظ کردن آموزش داده نشود، بلکه شاگردان ابتدا مفهوم ضرب، رابطه بین اعداد و الگوهای موجود در جدول را درک کنند و سپس با تمرینهای شفاهی و فعالیتهای متنوع به تسلط به آن برسند.
قبل از آموزش جدول ضرب موارد ذیل را باید در نظر داشت:
- اطمینان حاصل کنیم که شاگردان مفهوم ضرب را میفهمند؛ یعنی میدانند که ضرب میتواند نشان دهنده گروههای مساوی و جمع تکراری باشد.
برای مثال، ۳ × ۴ یعنی چهار گروه مساوی که در هر گروه ۳ شی وجود دارد:
۱۲ = ۳ + ۳ + ۳ + ۳
سپس رابطه آن را با ضرب نشان دهیم:
۱۲ = ۳ × ۴
بنابرین شاگردان میتوانند با استفاده از معلومات که قبلاً آموختهاند برای پیدا کردن حاصل ضربهای جدید استفاده کنند.
- از شاگردان نخواهیم که تمام جدول ضرب را یکباره حفظ کنند. جدول را به بخشهای کوچک تقسیم کنید و هر بار یک یا دو جدول را تمرین نمایید.
برای مثال، از ضربهای سادهتر مانند جدول ۲، ۵ و ۱۰ آغاز شود و سپس به جدولهای دیگر برسد.
- شاگردان را تشویق کنیم که الگوها را کشف کنند، نه اینکه فقط پاسخها را حفظ کنند.
برای مثال، در جدول ۵ حاصلها با الگوی مشخص پیش میروند: ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰، ۲۵، …
میتوانیم از شاگردان بپرسیم: اگر ۵ × ٦ را میدانیم، چگونه ۵ × ٧ را پیدا کنیم؟
شاگرد میتواند پاسخ دهد: ۳۵ = ۵ + ۳۰
به این ترتیب شاگرد یاد میگیرد که از یک معلومات معلوم برای پیدا کردن معلومات جدید استفاده کند.
چرا دانستن جدول ضرب از حفظ مهم است؟
- دانستن جدول ضرب از حفظ به این معناست که شاگرد بتواند حاصل ضربهای تمرین شده را بدون نیاز به نوشتن، شمردن یا انجام محاسبههای طولانی، به صورت سریع و درست بیان کند. برای مثال، وقتی از شاگرد پرسیده میشود «۷ × ۸ چند میشود؟»، بتواند پاسخ را مستقیماً به یاد بیاورد.
- هدف از حفظ کردن جدول ضرب این نیست که شاگرد فقط پاسخها را بدون درک مفهوم تکرار کند؛ بلکه پس از اینکه مفهوم ضرب و روابط بین اعداد را فهمید، باید بتواند حاصل ضربهای پرکاربرد را به صورت خودکار و سریع به یاد بیاورد.
- این مهارت مهم است، زیرا وقتی حاصل ضربهای ساده برای شاگرد به صورت خودکار قابل یادآوری باشد، او میتواند توجه خود را روی مسائل پیچیدهتر ریاضی متمرکز کند. برای مثال، هنگام انجام ضرب اعداد بزرگ، تقسیم، کسرها و حل مسائل، دیگر لازم نیست وقت زیادی را صرف محاسبه ضربهای ساده کند.
بنابرین، درک مفهوم ضرب و تسلط بر جدول ضرب هر دو اهمیت دارند : درک مفهوم به شاگرد کمک میکند بفهمد چرا یک پاسخ درست است و حفظ بودن جدول به او کمک میکند آن پاسخ را سریع و بدون محاسبه طولانی به یاد بیاورد.
تمرین روزانه ضرب زبانی
اکنون میتوانیم حفظ جدول ضربزبانی را به صورت شفاهی با شاگردان تمرین کنیم، طوریکه در هر درس چند دقیقه را به «ضرب زبانی» اختصاص میدهیم، پرسش را به صورت شفاهی مطرح میکنیم و شاگردان پاسخ را بدون نوشتن محاسبه کنند.
بهتر است جدول ضرب هر روز برای مدت کوتاه تمرین شود، نه اینکه تمام تمرین در یک جلسه انجام شود. مثلاً میتوان در آغاز هر درس ۵ دقیقه تمرین شفاهی جدول ضرب انجام داد.
برای مثال: ابتدا جدول ضربزبانی ۲ را با شاگردان میخوانیم.
از شاگردان میخواهیم که یکبار خودشان انجام دهند سپس تمرین را طور ذیل انجام میدهیم:
۲ × ۴ چند میشود؟
۲ × ٧ چند میشود؟
۲ × ۳ چند میشود؟
این تمرینات کمک میکند تا سرعت پاسخگویی را ارزیابی کنیم.
مسابقه هفتهوار جدول ضرب
برای ایجاد انگیزه و مشاهده پیشرفت شاگردان، میتوان یک فعالیت کوتاه هفتگی به نام “مسابقه جدول ضرب” برگزار کرد. در هر هفته، پس از اینکه تعدادی از ضربها در صنف آموزش و تمرین شدهاند، تعدادی از مثالها مثلا ۲۰ نمونه ضرب از همان ضربهای تمرین شده انتخاب میشود. شاگردان باید تلاش کنند حاصل این ضربها را از حفظ و بدون محاسبه کتبی به دست آورند.
برای مثال، به شاگردان یک دقیقه فرصت داده میشود تا به بیشترین تعداد ممکن از ۲۰ سؤال پاسخ دهند.
- هر پاسخ درست = ۱ امتیاز
- پاسخ نادرست = ۰ امتیاز
- هدف اصلی، افزایش سرعت و دقت در یادآوری جدول ضرب است.
پس از پایان فعالیت، هر شاگرد نتیجه خود را همراه با روز و تاریخ در یک گراف (نمودار) ثبت می کند.
در جدول داده شده، شماره سمت چپ تعداد سوال و امتیاز را نشان میدهد، و نحوه تکمیل نمودن جدول چنین است: مثلاً یک شاگرد روز شنبه به سه سوال پاسخ درست میدهد و گراف را باید برابر شماره ۳ رنگه کند، روز دوشنبه ۶ سوال را پاسخ میدهد پس باید الی شماره ۶ رنگه کند به همین ترتیب الی اخیر به این ترتیب، شاگرد میتواند پیشرفت خودش را در طول هفتهها مشاهده کند.
این فعالیت نباید صرفاً برای مقایسه شاگردان با یکدیگر یا انتخاب برنده باشد؛ بلکه هدف اصلی آن تمرین، ایجاد انگیزه، افزایش سرعت و مشاهده پیشرفت فردی هر شاگرد است. بهتر است شاگردان نتیجه خود را با نتایج قبلی خود مقایسه کنند و برای بهتر شدن تلاش نمایند.
استفاده از بازیهای آموزشی برای یادگیری جدول ضرب: برای جذابتر شدن تمرین جدول ضرب، از بازیهای ساده استفاده کنید؛ مانند:
بازی پرسش سریع: یک، یک ضرب را میگوییم و شاگردان به نوبت پاسخ میدهند.
مثلا: ۲ × ۴ مساوی به چند میشود؟ (پاسخ: ۸)
کارتهای ضرب: یک طرف کارت عبارت ضرب و طرف دیگر حاصل آن نوشته شود. شاگردان کارتها را دیده و پاسخ را میگویند.
مثلا:
زنجیره ضرب: یک شاگرد یک ضرب میگوید، شاگرد بعدی پاسخ آن را گفته و یک ضرب جدید مطرح میکند.
مثال: شاگرد اول (۱ × ۲)، شاگرد دوم (۲)، شاگرد سوم (۲ × ۲)، شاگرد چهارم (۴)….
تمرین ضرب در مسیر مکتب: میتوان به شاگردان پیشنهاد کرد که وقتی چند نفری به مکتب میروند، در مسیر نیز جدول ضرب را تمرین کنند. یک شاگرد یک ضرب را مطرح میکند و سایر شاگردان تلاش میکنند در کوتاهترین زمان پاسخ دهند. این فعالیت میتواند به صورت یک بازی دوستانه و بدون فشار انجام شود.
در تمام این فعالیتها، هدف اصلی باید یادگیری، تمرین، افزایش دقت و تسلط بر جدول ضرب باشد، نه صرفاً اینکه چه کسی در جریان ارزیابی برنده میشود.